1 | сказаў | 118 | сказа́ў / ска́заў | 2 | сказа́ць, ска́з | [сказа́ць] 1. і Выкласці вусна якую‑н. думку, паведаміць што‑н.; вымавіць. // Расказаць. // Прыклад: І пахваляць цябе людзі, Скажуць: «Наш хлапчына!» // [сказа́ць] 2. Загадаць. // Прыклад: [Паўлік:] — Я ўсё як трэба расказаў, прызнаўся гэтак, як цяпер тут, і мне сказалі ісці дадому. // [ска́з] 1. Граматычна і інтанацыйна аформленае спалучэнне слоў або асобнае слова, якое выражае закончаную думку. // Прыклад: Просты сказ. Складаны сказ. // [ска́з] 2. Народны твор аб сапраўдных падзеях мінулага або сучаснасць. / // Літаратурны твор, у якім апавяданне вядзецца ад асобы апавядальніка. // Прыклад: Сказ пра Чапаева. | • сказа́ў: дзеяслоў, закончанае трыванне, непераходны, цяперашні час, адз. лік (лема: сказа́ць)
• ска́заў: назоўнік, мужчынскі род, неадушаўлёны, родны склон, множны лік (лема: ска́з) | ## Variant A: Noun (Назоўнік)
- Base word: "сказ" (a sentence).
- Grammar: Genitive case, plural (родны склон, множны лік).
- Meanings: Sentence (a grammatical unit of words).
- Example: "Ён напісаў пяць сказаў."
## Variant B: Verb (Дзеяслоў)
- Base word: "сказаць"
- Grammar: Past tense, masculine, singular (прошлы час, мужчынскі род).
- Meanings: To say, to tell, to speak (вымавіць, паведаміць).
- Example: "Ён сказаў мне праўду." |
2 | разам | 129 | ра́зам / раза́м | 2 | ра́зам, ра́з | [ра́з] раз:1. У спалучэнні з колькаснымі і неазначальна-колькаснымі лічэбнікамі або без іх абазначае аднакратнасць дзеяння // [ра́зам] 1. Сумесна, у сукупнасці з кім‑, чым‑н. // Прыклад: І радасць уцехі, і горкія слёзы Дзялілі вы, разам ў жыцці ідучы. // [ра́зам] 2. Адначасова. // Прыклад: — Чаго ж бо ты цягаўся па падворку? — з ціхай ласкаю і разам з нейкім дакорам сказала маці. | • ра́зам: займеннік / назоўнік, мужчынскі род, неадушаўлёны, творны склон, адзіночны лік (лема: ра́зам, ра́з)
• раза́м: назоўнік, мужчынскі род, неадушаўлёны, давальны склон, множны лік (лема: ра́з) | 1. If it is part of the fixed repetitive construction "раз за [разам]" (one after another / repeatedly) -> Choose B (Preposition "за" governs Instrumental case).
2. If it means "together / jointly / simultaneously", answers "як?" (how?), and can be used with "з/са" -> Choose A (Adverb).
3. If it means a SINGLE occasion ("this time / that time"), functions as an adverbial of time answering "калі?" (when?) -> Choose B (Instrumental singular).
4. If it functions as an indirect object answering "чаму?" / "каму?" (governed by verbs like "прысвячаць", "надаваць увагу" OR Dative prepositions "дзякуючы", "насуперак", "па") and refers to MULTIPLE instances -> Choose C (Dative plural).
## Variant A: Adverb (Прыслоўе)
- Lemma/Base: "разам" (together, jointly, at the same time).
- Question: "як?" (how?).
- Grammar: Invariable part of speech.
- Context markers: "разам з (кім/чым)", "быць разам", "усе разам", "усё разам".
- Meaning: Joint action, company, or simultaneous occurrence.
Examples:
- "Мы вырашылі пайсці на канцэрт [разам]."
- "[Разам] з тым трэба ўлічваць іншыя фактары."
## Variant B: Noun - Instrumental Singular (Творны склон, адзіночны лік)
- Lemma/Base: "раз" (time, occasion, instance).
- Grammar: Instrumental case, singular (Творны склон: кім? чым?).
- Key Patterns:
1. Iterative idiom with preposition "за": "раз за [разам]" (time after time, repeatedly).
2. Adverbial modifier of time (answering "калі?"): modified by singular words meaning "this/that/another single time" ("гэтым разам", "іншым разам", "наступным разам", "тым разам").
- Meaning: Indicates a single occasion/instance OR repetition step-by-step.
Examples:
- "Гэтым [разам] мы паспелі на цягнік."
- "Ён павольна, крок за крокам і раз за [разам] паўтараў практыкаванне."
## Variant C: Noun - Dative Plural (Давальны склон, множны лік)
- Lemma/Base: "раз" (time, occasion, instance).
- Grammar: Dative case, plural (Давальны склон: каму? чаму?).
- Key Patterns:
1. Direct verbal government (NO preposition): verbs requiring Dative object like "прысвячаць [чаму?]", "надаваць увагу/значэнне [чаму?]", "шкодзіць [чаму?]".
2. Dative prepositions ONLY: "дзякуючы [чаму?]", "насуперак [чаму?]", "па [чаму?]". (Note: The preposition "за" NEVER governs Dative).
- Meaning: Refers to MULTIPLE occasions/instances as recipients/targets of an action ("to those occasions/times").
- Agreement: Accompanied by plural Dative words: "тым", "гэтым", "усім", "асобным", "папярэднім".
Examples:
- "Аўтар наддаў асаблівую ўвагу апошнім [разам]."
- "Дзякуючы тым памятным [разам] мы навучыліся перамагаць." |
3 | зараз | 149 | за́раз / зара́з | 2 | за́раз, зара́з | [за́раз] 1. У сучасны момант, у гэты час, цяпер. // Толькі што, зусім нядаўна. // У самым скорым часе, хутка (пра дзеянні, падзеі, якія маюць вось-вось адбыцца). // Прыклад: Усе цяпер на копцы бульбы, Дораг зараз кожны дзень. // [за́раз] 2. «жа». Неадкладна, у гэты ж момант. // Прыклад: [Цімафею Міронавічу] закарцела тады як-небудзь паказаць .. сваю сілу, зараз жа, неадкладна праверыць дзейнасць яе на якім-небудзь аб’екце. // [зара́з] 1. У сучасны момант, у гэты час, цяпер. // Толькі што, зусім нядаўна. // У самым скорым часе, хутка (пра дзеянні, падзеі, якія маюць вось-вось адбыцца). // Прыклад: Усе цяпер на копцы бульбы, Дораг зараз кожны дзень. // [зара́з] 2. «жа». Неадкладна, у гэты ж момант. // Прыклад: [Цімафею Міронавічу] закарцела тады як-небудзь паказаць .. сваю сілу, зараз жа, неадкладна праверыць дзейнасць яе на якім-небудзь аб’екце. | • за́раз: займеннік (лема: за́раз)
• зара́з: займеннік (лема: зара́з) | ## Variant A (за́раз): У сучасны момант, цяпер, хутка, неадкладна. (Now, recently, soon, immediately).
Example: Ціха, дзеці, калі ласка, раскажу вам зараз казку.
## Variant B (зара́з): Адразу, за адзін раз, адначасова. (At once, simultaneously).
Example: Рабіць дзве работы зараз.
CRITICAL DISAMBIGUATION LOGIC:
Rule: Choose A if '[зараз]' can be logically replaced by "цяпер" or "у гэты момант".
Rule: Choose B if '[зараз]' can be logically replaced by "за адзін прысест", "адначасова" or "разам". |
4 | гады | 154 | га́ды / гады́ | 2 | га́д, го́д | [га́д] 1. Змяя, гадзюка. // Прыклад: [Бусел] ляціць з небасхілу, нішчыць гадаў гатовы... // [га́д] 2. Пра агіднага, шкоднага чалавека. // Прыклад: Ота зірнуў на гаспадара, як на гадзюку, і спакойна сказаў: — Гад! Гнілая калода! // [го́д] 1. Прамежак часу з 1 студзеня, за які Зямля робіць адзін паварот вакол Сонца (уключае ў сябе 365 ці 366 сутак, або 12 каляндарных месяцаў). // Прыклад: Адыходзілі вёсны і зімы, І гады за гадамі плылі. // [го́д] 2. Адрэзак часу ў 12 месяцаў, які адлічваецца з якога‑н. дня. // Прыклад: Аб усім утрая Клапаціцца гатоў, Быццам думаю я Жыць яшчэ сто гадоў. | • га́ды: назоўнік, мужчынскі род, адушаўлёны, назоўны склон, множны лік (лема: га́д)
• гады́: назоўнік, мужчынскі род, неадушаўлёны, назоўны склон, множны лік / назоўнік, мужчынскі род, неадушаўлёны, вінавальны склон, множны лік (лема: го́д) | ## Variant A: "Гад" (змеі, рэптыліі; або агідныя, шкодныя людзі, ворагі).
## Variant B: "Год" (прамежак часу каля 365 дзён; гістарычны перыяд; узрост чалавека). |
5 | часам | 238 | ча́сам / часа́м | 2 | ча́сам, ча́с | [ча́сам] Іншы раз, калі-нікалі. / // Прыклад: Часам сустракаліся прыгожыя лугавінкі з ліставымі дрэвамі: дуб, граб, ліпа. // [ча́с] 1. Працягласць існавання ўсіх з’яў рэчаіснасць якая вымяраецца вякамі, гадамі, гадзінамі, мінутамі і пад. // Мера працягласці ўсяго, што існуе ці адбываецца. // Паслядоўная змена мінут, гадзін, дзён і пад. // Прыклад: Час не стаіць і не чакае. // [ча́с] 2. Больш-менш пэўны прамежак у паслядоўнай змене гадзін, дзён, гадоў і пад., у які што‑н. адбываецца. // Пара года, месяца, дня і пад. // Вольныя ад асноўнага занятку гадзіны, дні, якія можна прысвяціць якой‑н. іншай справе. // Прыклад: Траціць час. Бавіць час. | • ча́сам: займеннік / назоўнік, мужчынскі род, неадушаўлёны, творны склон, адзіночны лік (лема: ча́сам, ча́с)
• часа́м: назоўнік, мужчынскі род, неадушаўлёны, давальны склон, множны лік (лема: ча́с) | ## Variant A: "ча́сам" (Адзіночны лік або Прыслоўе)
Гэты варыянт ахоплівае ТРЫ ролі:
1. Прыслоўе (Adverb): іншы раз, калі-нікалі (sometimes).
Прыклады: "[Часам] ішоў дождж", "ты сімулянтка, [часам]?"
2. Назоўнік, творны склон, адзіночны лік (Noun, Instrumental singular): кім/чым? (by/with time).
Прыклад: "З [часам] усё забудзецца", "вечаровым [часам]".
3. УСТОЙЛІВЫЯ ФРАЗЫ ЧАСУ (Temporal modifier phrases): Выкарыстоўваюцца для абазначэння моманту або перыяду ("калі?").
Прыклады: "тым [часам]" (meanwhile/at that time), "бліжэйшым [часам]" (in the near future), "апошнім [часам]" (lately), "гэтым [часам]".
## Variant B: "часа́м" (Множны лік)
Назоўнік, давальны склон, множны лік (Noun, Dative plural): каму/чаму? (to times / to eras).
Выкарыстоўваецца ВЫКЛЮЧНА калі гаворка ідзе пра некалькі гістарычных перыядаў ці эпох як аб'ект дзеяння.
Прыклады: "дзякуй тым [часам]", "насустрач цяжкім [часам]", "адпавядаць новым [часам]".
<disambiguation_rule>
WARNING: Modifiers like "тым", "бліжэйшым", "апошнім" have identical forms for BOTH Instrumental Singular and Dative Plural.
- If the phrase answers "when?" or means "meanwhile/soon/lately", it is ALWAYS Variant A.
- Treat Variant B as rare; only use it if the text literally means giving/reacting to "multiple historical eras".
</disambiguation_rule> |
6 | далей | 311 | да́лей / дале́й | 2 | да́ль, да́лець, далё́ка | [да́ль] 1. Далёкі прастор, бачны вокам; прасцяг, шыр. // Вялікая прастора, адлегласць, якая раздзяляе каго‑, што‑н. // Прыклад: [Ірыне] падабалася быць увесь дзень пад сонцам і ветрам, любавацца неабсяжнымі палявымі далямі. // [да́ль] 2. . Далёкае месца, вельмі аддаленая мясцовасць. // . Аддалены ўчастак чаго‑н. // Пра аддаленыя (у мінулае або ў будучае) часы. // Прыклад: Зайшоў у такую даль. // [далё́ка] 1. далёкі (у 1, 2 знач.). // [далё́ка] 2. Пра значную адлегласць да каго‑, чаго‑н. // Прыклад: Да горада яшчэ далёка. | • да́лей: назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, родны склон, множны лік / дзеяслоў, незакончанае трыванне, непераходны, загадны лад, 2-я ас., адз. лік (лема: да́ль, да́лець)
• дале́й: займеннік (лема: далё́ка) | ## Variant A: Noun (Назоўнік).
Form of the word "даль" (genitive plural).
Meaning: Distances, wide open spaces, far away places. Answers the question "чаго?".
Examples:
- Не відаць канца гэтых нязведаных [далей].
- Ён глядзеў у глыбіню касмічных [далей].
## Variant B: Adverb (Прыслоўе).
Comparative form of the word "далёка" (further).
Meaning: To a greater distance, or continuation of an action. Answers the question "куды?", "як?", "калі?".
Examples:
- Мы пайшлі [далей] у лес.
- Што будзе [далей]?
- Чытайце [далей].
- [Далей] ён пайшоў у горад. |
7 | чынам | 350 | чы́нам / чына́м | 2 | чы́н | (Агульнае значэнне для формы чы́н): [чы́н] 1. ‑у . У дарэвалюцыйнай Расіі — званне па табелю аб рангах, якое прысвойвалася дзяржаўным і вайсковым служачым і давала пэўныя саслоўныя правы і перавагі. // ‑а . Пасада або асоба, якая займае пасаду. // Прыклад: Чын маёра. Павысіць у чыне. Чын калежскага асэсара. // [чы́н] 2. ‑у . Адпаведны ранг, цывільнае званне ў работнікаў пракуратуры СССР. // Ступень службовага становішча. // Прыклад: Чын сапраўднага дзяржаўнага саветніка юстыцыі. // [чы́н] — цывільныя званні, якія прысвойваюцца ў СССР пракурорска-следчым работнікам пракуратуры. // Прыклад: Класныя чыны | • чы́нам: назоўнік, мужчынскі род, адушаўлёны, творны склон, адзіночны лік / назоўнік, мужчынскі род, неадушаўлёны, творны склон, адзіночны лік (лема: чы́н)
• чына́м: назоўнік, мужчынскі род, адушаўлёны, давальны склон, множны лік / назоўнік, мужчынскі род, неадушаўлёны, давальны склон, множны лік (лема: чы́н) | ## Variant A: Singular Number (Адзіночны лік)
- Base word: "чын" (singular).
- Grammar: Singular, Instrumental case (Адзіночны лік, творны склон).
- Number Check: Refers to ONE single way, manner, or rank (гаворка ідзе пра АДЗІН аб'ект/спосаб).
- Context: Combined with singular pronouns/adjectives (такім, нейкім, галоўным, адным).
Examples:
- "Такім [чынам], мы скончылі працу." (Адным спосабам / адзіночны лік)
- "Пытанне вырашылася нейкім дзіўным [чынам]." (Адным спосабам / адзіночны лік)
- "Ён ганарыўся [чынам] маёра." (Адным рангам / адзіночны лік)
## Variant B: Plural Number (Множны лік)
- Base word: "чыны" (plural).
- Grammar: Plural, Dative case (Множны лік, давальны склон).
- Number Check: Refers to MULTIPLE ranks, titles, or people (гаворка ідзе пра ШМАТ аб'ектаў/асоб).
- Context: Combined with plural pronouns/adjectives (усім, розным, вышэйшым).
Examples:
- "Загад быў даведзены ўсім афіцэрскім [чынам]." (Многім асобам / множны лік)
- "Выказаць павагу розным духоўным [чынам]." (Многім асобам / множны лік)
</dictionary>
<decision_guide>
To decide correctly, focus ONLY on the grammatical NUMBER (Singular vs Plural):
1. Is the action about ONE way/method (такім/нейкім чынам = адным спосабам)? If YES -> Variant A (Singular).
2. Is the text referring to MULTIPLE people with ranks (усім/розным чынам = шмат каму)? If YES -> Variant B (Plural).
3. Look at the preceding word:
- Singular modifier ("такім", "належным", "галоўным") -> Variant A.
- Plural modifier ("усім", "розным", "вышэйшым") -> Variant B.
</decision_guide> |
8 | рукі | 473 | рукі́ / ру́кі | 2 | рука́ | (Агульнае значэнне для формы рука́): [рука́] 1. Верхняя канечнасць чалавека ад плечавога сустава да канца пальцаў. // Гэтая ж канечнасць ад запясця да канца пальцаў; кісць. // Пярэдняя канечнасць у малпы. / // Прыклад: [Гаспадыня] прысеўшы на кукішкі, накладала сабе на руку пасечаныя Валодзем дровы. // [рука́] 2. Верхняя канечнасць чалавека як прылада працы. // След, вынік чыёй‑н. дзейнасці. // Прыклад: — Вы ў такім стане, што я не магу вам дазволіць рабіць аперацыю. Для гэтага патрэбна спакойная рука... // [рука́] 3. ( ру́кі , рук ). Людзі, якія выконваюць работу; рабочая сіла, работнікі. // Прыклад: А лішнія калгасныя рукі паехалі на зарабаткі. | • рукі́: назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, родны склон, адзіночны лік / назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, назоўны склон, множны лік / назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, вінавальны склон, множны лік (лема: рука́)
• ру́кі: назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, назоўны склон, множны лік / назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, вінавальны склон, множны лік (лема: рука́) | ## Variant A: Noun (Plural)
- Base word: "рука" (hand, arm).
- Grammar: Nominative or Accusative case, plural (назоўны або вінавальны склон, множны лік).
- Meaning: Hands, arms, upper limbs (верхнія канечнасці чалавека). Used in general contexts to indicate multiple hands, often accompanied by adjectives, pronouns, or quantifiers like "усе", "гэтыя".
Examples:
- "Яго [рукі] былі халодныя ад марозу."
- "Гэты майстар мае залатыя [рукі]."
- "Ён падняў [рукі] ўгару."
## Variant B: Noun (Singular, Genitive)
- Base word: "рука" (hand, arm).
- Grammar: Genitive case, singular (родны склон, адзіночны лік).
- Meaning: Of a hand, of an arm (верхняй канечнасці). Used to denote possession, absence, or specifically triggered by the numerals 2, 3, and 4 (дзве, абедзве, тры, чатыры).
Examples:
- "У яе ў дзвюх торбах было па палове [рукі] манекена."
- "Яна абаперлася на дзве [рукі]."
- "У мяне з-за траўмы зусім няма сілы ў кісці правай [рукі]." |
9 | лічыць | 477 | лі́чыць / лічы́ць | 2 | лі́чыць, лічы́ць | [лі́чыць] 1. Называць лікі ў паслядоўным парадку. // Адмяраць такт (у музыцы, танцы, пры хадзе і пад.), называючы такты ці долі такта лікамі. // Прыклад: Лічыць да дзесяці. // [лі́чыць] 2. Ведаць назвы і паслядоўнасць лікаў да пэўнай мяжы. // Умець выконваць арыфметычныя дзеянні. // Прыклад: Умець лічыць да ста. // [лічы́ць] 1. Называць лікі ў паслядоўным парадку. // Адмяраць такт (у музыцы, танцы, пры хадзе і пад.), называючы такты ці долі такта лікамі. // Прыклад: Лічыць да дзесяці. // [лічы́ць] 2. Ведаць назвы і паслядоўнасць лікаў да пэўнай мяжы. // Умець выконваць арыфметычныя дзеянні. // Прыклад: Умець лічыць да ста. | • лі́чыць: дзеяслоў, незакончанае трыванне, непераходны / дзеяслоў, непераходны (лема: лі́чыць, лічы́ць)
• лічы́ць: дзеяслоў, непераходны (лема: лічы́ць) | ## Variant A: Verb (Present Tense)
- Base word: "лічыць" (to count, to consider).
- Grammar: Present tense, 3rd person singular (Цяперашні час, 3-я асоба, адзіночны лік).
- Meaning: Indicates that a specific subject (he/she/it/who/which) is counting, calculating, or holding an opinion right now.
- Syntax Role: Acts as the MAIN predicate (выказнік) for a singular subject. The subject might be a standard pronoun (ён, яна), a noun (чалавек), a relative pronoun (хто, які, што), or it might be distant/implied from a previous clause.
- English equivalent check: Translates as "counts", "considers", or negative "does not count/consider".
Examples:
- "Ён уважліва [лічыць] грошы ў касе."
- "Той чалавек, які шмат гаворыць, а іншых за людзей не [лічыць], застанецца адзін." (Subject is "які", negative "не").
- "Настаўнік правярае сшыткі, ставіць адзнакі і [лічыць], што клас малайцы." (Parallel actions by one subject).
## Variant B: Verb (Infinitive)
- Base word: "лічыць" (to count, to consider).
- Grammar: Infinitive form (Інфінітыў / пачатковая форма).
- Meaning: The basic form of the verb describing the general action.
- Syntax Role: Acts as a DEPENDENT verb. It MUST attach to a modal verb, an auxiliary verb, or an impersonal predicative word (e.g., трэба, можна, нельга, варта, павінен, хацець, магчы, пачаць, умець).
- English equivalent check: Translates as "to count" or "to consider" (starts with to-).
Examples:
- "Дзіця ўжо ўмее [лічыць] да дзесяці."
- "Нам зусім не трэба [лічыць] гэтыя грошы." (Governed by "трэба").
<decision_guide>
Follow these strict rules to decide (apply in order):
1. THE "НЕ" TRAP: The particle "не" right before "[лічыць]" happens in BOTH variants. "Не [лічыць]" (does not consider) = A. "Не трэба [лічыць]" (no need to consider) = B. Do NOT use "не" to decide. Look at the surrounding words.
2. MODAL/IMPERSONAL TEST (Variant B): Look at the words governing '[лічыць]'. Is it attached to an impersonal word (трэба, можна, варта, нельга) or a modal/auxiliary verb (хоча, павінен, пачаў, умее)?
-> If YES, it is Variant B.
3. RELATIVE/DISTANT SUBJECT (Variant A): Is '[лічыць]' the main action for a singular entity? Look for relative pronouns connecting clauses (хто, які, што) or a subject mentioned earlier in the sentence. If the meaning is "he/she/it/who/which does not consider", it is -> Variant A.
4. PARALLEL VERBS (Variant A): If '[лічыць]' is separated by commas/conjunctions but shares a subject with another 3rd person singular verb (e.g., "глядзіць ... і не [лічыць]", "носіць ... а не [лічыць]"), it acts as a main verb -> Variant A.
</decision_guide> |
10 | складзе | 511 | складзе́ / скла́дзе | 2 | скла́сці, скла́д | [скла́сці] 1. Пакласці разам, у адно месца (многія прадметы); пакласці разам, у пэўным парадку, надаўшы якую‑н. форму. // Злажыць, спакаваць (для ад’езду). // Прыклад: Скласці дровы. Скласці сена ў копы. // [скла́сці] 2. Прыбавіць адзін лік да другога, зрабіць складанне. // Прыклад: Скласці два лікі. Скласці драбы. // [скла́д] 1. Спецыяльнае месца, памяшканне для захоўвання тавараў, матэрыялаў і пад. // Прыклад: Для машын таксама быў зроблены спецыяльны будынак. Гэта быў і гараж для трактароў і склад для розных сельскагаспадарчых машын. // [скла́д] 2. Вялікая колькасць якіх‑н. прадметаў, складзеных у адным месцы; запас чаго‑н. // Прыклад: Склады бярвення на двары, на вуліцы перад селішчам раслі ўвачавідкі. | • складзе́: дзеяслоў, закончанае трыванне, пераходны, будучы час, 3-я ас., адз. лік (лема: скла́сці)
• скла́дзе: назоўнік, мужчынскі род, неадушаўлёны, месны склон, адзіночны лік (лема: скла́д) | ## Variant A: Noun (Prepositional Case)
- Base word: "склад" (warehouse, composition/team, syllable).
- Grammar: Prepositional case, singular (Месны склон, адзіночны лік).
- Meaning: Indicates location (in a warehouse), inclusion in a group (in a team/composition), or part of a word. Answers the questions "дзе?" (where?) or "у/на чым?" (in/on what?).
- Syntax Role: Acts as an object or adverbial modifier of place (дапаўненне або акалічнасць). It is almost ALWAYS preceded by a preposition like "у" (in), "на" (on/at), or "пры" (at).
- English equivalent check: Translates as "in/at the warehouse", "in the composition (of)", or "in the syllable".
Examples:
- "Зараз ён працуе на вялікім [складзе]."
- "У [складзе] гэтай камісіі адбыліся важныя змены."
- "У першым [складзе] гэтага слова пішацца літара О."
## Variant B: Verb (Future Tense)
- Base word: "скласці" (to put together, to compose, to amount to).
- Grammar: Future tense, 3rd person singular, perfective aspect (Будучы час, 3-я асоба, адзіночны лік, закончанае трыванне).
- Meaning: Indicates that a subject (he/she/it) *will* pack/fold something, *will* create a text/document, or that a number/quantity *will* reach a certain amount in the future (ён/яна/яно зробіць гэта ў будучыні).
- Syntax Role: Acts as the MAIN predicate (выказнік) for a 3rd person singular subject.
- English equivalent check: Translates as "will put together", "will compose", or "will amount to" / "will constitute".
Examples:
- "Увечары яна [складзе] ўсе свае рэчы ў валізку."
- "Агульная эканомія [складзе] каля ста рублёў."
- "Кампазітар хутка [складзе] новую песню." |
11 | Галіне | 577 | галі́не / галіне́ / Галі́не | 3 | галі́на, галіна́, Галі́на | [галі́на] 1. Бакавы адростак на ствале дрэва; сук з веццем. // Прыклад: Тонкаю галінай Трэцца дуб аб дуб. // [галі́на] 2. Адгалінаванне ад чаго‑н. галоўнага, асноўнага. // Прыклад: Што датычыць Мінскага ўзвышша, то яно ў паўночна-ўсходнім напрамку паніжаецца, расшчапляючыся на дзве галіны. // [галіна́] 1. Бакавы адростак на ствале дрэва; сук з веццем. // Прыклад: Тонкаю галінай Трэцца дуб аб дуб. // [галіна́] 2. Адгалінаванне ад чаго‑н. галоўнага, асноўнага. // Прыклад: Што датычыць Мінскага ўзвышша, то яно ў паўночна-ўсходнім напрамку паніжаецца, расшчапляючыся на дзве галіны. | • галі́не: назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, давальны склон, адзіночны лік / назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, месны склон, адзіночны лік (лема: галі́на)
• галіне́: назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, давальны склон, адзіночны лік / назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, месны склон, адзіночны лік (лема: галіна́)
• Галі́не: назоўнік, жаночы род, адушаўлёны, давальны склон, адзіночны лік / назоўнік, жаночы род, адушаўлёны, месны склон, адзіночны лік (лема: Галі́на) | ## Variant A (галі́на):
- Meaning: A physical tree branch, bough, or physical geographical offshoot.
- English equivalent: branch (of a tree), bough.
- Belarusian definition: Бакавы адростак на ствале дрэва; сук з веццем.
## Variant B (галіна́):
- Meaning: An abstract field of science, industry sector, or sphere of activity.
- English equivalent: field, sector, branch (of industry/knowledge/economy).
- Belarusian definition: Асобная вобласць навукі, вытворчасці; пэўная сфера заняткаў. |
12 | памяці | 607 | па́мяці / Па́мяці / памяці́ | 3 | па́мяць, Па́мяць, паме́сці | [па́мяць] 1. Здольнасць запамінаць, захоўваць і аднаўляць у свядомасці ранейшыя ўражанні. // Прыклад: Зрокавая памяць. // [па́мяць] 2. Запас уражанняў, мінулы вопыт, якія захоўваюцца ў свядомасці і могуць быць адноўлены. // Прыклад: Яркімі ўспышкамі паўстаюць у маёй памяці абразкі самага ранняга дзяцінства. // [Па́мяць] 1. Здольнасць запамінаць, захоўваць і аднаўляць у свядомасці ранейшыя ўражанні. // Прыклад: Зрокавая памяць. // [Па́мяць] 2. Запас уражанняў, мінулы вопыт, якія захоўваюцца ў свядомасці і могуць быць адноўлены. // Прыклад: Яркімі ўспышкамі паўстаюць у маёй памяці абразкі самага ранняга дзяцінства. | • па́мяці: назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, родны склон, адзіночны лік / назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, давальны склон, адзіночны лік / назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, месны склон, адзіночны лік (лема: па́мяць)
• Па́мяці: назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, родны склон, адзіночны лік / назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, давальны склон, адзіночны лік / назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, месны склон, адзіночны лік (лема: Па́мяць)
• памяці́: дзеяслоў, закончанае трыванне, непераходны, загадны лад, 2-я ас., адз. лік (лема: паме́сці) | ## Variant A:
- Part of Speech: Noun (назоўнік)
- Grammar: Feminine, Singular; Genitive, Dative, or Prepositional case.
- Lemma: памяць (memory)
- Meaning: Memory, ability to remember, recollection, consciousness, or related idioms.
## Variant B:
- Part of Speech: Verb (дзеяслоў)
- Grammar: Imperative mood, 2nd person, singular (загадны лад).
- Lemma: памесці (to sweep)
- Meaning: "Sweep!" (a command to sweep the floor/ground for a while). |
13 | бацькі | 610 | ба́цькі / бацькі́ | 2 | ба́цька, бацькі́ | [ба́цька] 1. Мужчына ў адносінах да сваіх дзяцей; тата. // Вядомая і паважаная ў пэўных колах асоба. // Зварот да старога чалавека. // Прыклад: Зачуўшы татаў ход знаёмы, Малыя з хаты высыпалі, За брамай бацьку сустракалі. // [ба́цька] 2. Самец у адносінах да свайго патомства. // [бацькі́] 1. Бацька і маці ў адносінах да сваіх дзяцей. // Прыклад: Бацькі Ціхона Піменавіча Бумажкова былі бедныя сяляне з вёскі Пудоўля на Магілёўшчыне. // [бацькі́] 2. Папярэднія пакаленні, продкі. // Прыклад: Бо я знаю — землі нашы, Горы, моры, нівы, пашы Для ўсіх нас свяшчэнны. За іх кроў бацькоў праліта. Праз гарніла мук здабыта Наша доля, воля. | • ба́цькі: назоўнік, мужчынскі род, адушаўлёны, родны склон, адзіночны лік / назоўнік, мужчынскі род, адушаўлёны, назоўны склон, множны лік (лема: ба́цька)
• бацькі́: назоўнік, ніякі род, адушаўлёны, назоўны склон, множны лік (лема: бацькі́) | ## Variant A: "Father" (Singular Genitive) OR "Fathers" (Plural Nominative, multiple male parents).
## Variant B: "Parents" (Plural Nominative, mother and father together as a family unit).
CRITICAL DISAMBIGUATION LOGIC:
Evaluate the text using this STRICT PRIORITY CASCADE. Stop at the first matching rule:
RULE 1: GRAMMAR TRIGGERS (Singular Father) -> OUTPUT A
Triggered if [бацькі] is in the Genitive case (answers "каго?"). Look for these surface markers:
- PREPOSITIONS immediately before it (e.g., "у [бацькі]", "ад", "для", "без", "да", "каля", "з").
- NEGATION (e.g., "не было [бацькі]", "не заменіць [бацькі]").
- POSSESSION / NOUN CHAINS where it belongs to a noun before it (e.g., "продкі [бацькі]", "дом [бацькі]", "твар [бацькі]").
RULE 2: MALE-ONLY CONTEXT (Multiple Fathers) -> OUTPUT A
Triggered if [бацькі] is a plural subject, BUT the text explicitly isolates MALES. Look for:
- Male keywords nearby: "таты", "мужчыны", "сыны", "дзяды" (e.g., "[бацькі] і сыны").
- Contrast with females: "маткі", "маці", "дочкі", "жонкі" in the same text.
RULE 3: PARENTS (Family Unit) -> OUTPUT B
If Rules 1 and 2 do NOT apply, and [бацькі] is the grammatical plural subject (answers "Who?") performing an action without explicit male-only context. (e.g., standard phrases like "мае [бацькі] прыехалі", "[бацькі] вучылі мяне"). |
14 | гадзін | 709 | га́дзін / гадзі́н | 2 | га́дзіна, гадзі́на | [га́дзіна] 1. Тое, што і гадзюка (у 1 знач.). // Прыклад: Гадзіна раз са скуры лезе, а здраднік кожны дзень. // [га́дзіна] 2. Тое, што і гадзюка (у 2 знач.). // Прыклад: — Гэта ён! — пачуўся голас зверху. — Гамрэкелі, сабака! Папаўся, злодзей, шакал, гадзіна! // [гадзі́на] 1. Тое, што і гадзюка (у 1 знач.). // Прыклад: Гадзіна раз са скуры лезе, а здраднік кожны дзень. // [гадзі́на] 2. Тое, што і гадзюка (у 2 знач.). // Прыклад: — Гэта ён! — пачуўся голас зверху. — Гамрэкелі, сабака! Папаўся, злодзей, шакал, гадзіна! | • га́дзін: назоўнік, жаночы род, адушаўлёны, родны склон, множны лік / назоўнік, жаночы род, адушаўлёны, вінавальны склон, множны лік (лема: га́дзіна)
• гадзі́н: назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, родны склон, множны лік (лема: гадзі́на) | ## Variant A (га́дзіна):
- Meaning: A snake/viper (гадзюка), OR a despicable person/scum (абраза: злы чалавек, здраднік).
- Context clues: animals, nature, anger, insults, betrayal, bad people (жывёлы, прырода, гнеў, абразы, здрада).
## Variant B (гадзі́на):
- Meaning: An hour (60 minutes), a specific period, or time in general (адзінка часу, 60 мінут, пэўны момант).
- Context clues: numbers, clocks, time of day, waiting, schedules, work (лічбы, гадзіннік, час сутак, чаканне, расклад).
- Includes idioms: каменданцкая гадзіна (curfew), шэрая гадзіна (twilight), гадзіна ў гадзіну (on time), гадзіны пік (rush hour), чорная гадзіна (dark times). |
15 | памяць | 728 | па́мяць / Па́мяць / памя́ць | 3 | па́мяць, Па́мяць, памя́ць | [па́мяць] 1. Здольнасць запамінаць, захоўваць і аднаўляць у свядомасці ранейшыя ўражанні. // Прыклад: Зрокавая памяць. // [па́мяць] 2. Запас уражанняў, мінулы вопыт, якія захоўваюцца ў свядомасці і могуць быць адноўлены. // Прыклад: Яркімі ўспышкамі паўстаюць у маёй памяці абразкі самага ранняга дзяцінства. // [Па́мяць] 1. Здольнасць запамінаць, захоўваць і аднаўляць у свядомасці ранейшыя ўражанні. // Прыклад: Зрокавая памяць. // [Па́мяць] 2. Запас уражанняў, мінулы вопыт, якія захоўваюцца ў свядомасці і могуць быць адноўлены. // Прыклад: Яркімі ўспышкамі паўстаюць у маёй памяці абразкі самага ранняга дзяцінства. | • па́мяць: назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, назоўны склон, адзіночны лік / назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, вінавальны склон, адзіночны лік (лема: па́мяць)
• Па́мяць: назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, назоўны склон, адзіночны лік / назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, вінавальны склон, адзіночны лік (лема: Па́мяць)
• памя́ць: дзеяслоў, закончанае трыванне, пераходны (лема: памя́ць) | ## Variant A
Grammar: Noun, feminine, inanimate (назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны).
English meaning: Memory, recollection, mind, consciousness.
Examples:
- Зрокавая памяць. (Visual memory)
- Пакінуць добрую памяць аб сваім наведванні. (Leave a good memory/impression)
## Variant B
Grammar: Verb, infinitive, perfective, transitive (дзеяслоў, інфінітыў, закончанае трыванне, пераходны).
English meaning: To crumple, to crush, to rumple, to trample, to damage by pressing.
Examples:
- Памяць касцюм. (To crumple a suit)
- Нельга так памяць паперу. (To crumple paper)
- Памяць ягады ў кошыку. (To crush berries) |
16 | гульні | 771 | гульні́ / гу́льні | 2 | гульня́, гульну́ць | [гульня́] 1. гуляць (у 1 знач.). // Занятак, дзейнасць дзяцей. // Прыклад: Паеўшы, [Славік] выбягаў на вуліцу, каб паганяць футбольны мяч або заняцца якой іншай гульнёй са сваімі шматлікімі сябрамі. // [гульня́] 2. Занятак з мэтай забавы, адпачынку і пад., звычайна заснаваны на пэўных умовах, правілах. // Прыклад: Гульня ў футбол. Гульня ў шахматы. Парушыць правілы гульні. // [гульну́ць] Добра, уволю пагуляць (на свяце, вечарынцы, вяселлі). | • гульні́: назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, родны склон, адзіночны лік / назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, давальны склон, адзіночны лік / назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, месны склон, адзіночны лік (лема: гульня́, гульну́ць)
• гу́льні: назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, назоўны склон, множны лік / назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, вінавальны склон, множны лік (лема: гульня́) | ## Variant A: Noun (Plural)
- Base word: "гульня" (game, play, match).
- Grammar: Nominative or Accusative case, plural (назоўны або вінавальны склон, множны лік).
- Meaning: Games, matches, playing activities. Used in general contexts to indicate multiple games, often accompanied by adjectives, pronouns, or quantifiers OTHER than numerals 2, 3, or 4 (e.g., "усе", "іншыя", "гэтыя", "многія").
Examples:
- "Алімпійскія [гульні] праходзяць раз на чатыры гады."
- "Усе [гульні] ў гэтым сезоне былі вельмі напружанымі."
- "Дзеці любяць гуляць у разнастайныя камп'ютарныя [гульні]."
## Variant B: Noun (Singular / Specific Plural with numerals)
- Base word: "гульня" (game, play, match).
- Grammar: Genitive, Dative, or Locative case singular (родны, давальны або месны склон адзіночнага ліку) OR Nominative/Accusative case plural (назоўны/вінавальны склон множнага ліку) ONLY when triggered by the numerals 2, 3, and 4.
- Meaning: Of a game, to a game, in a game (in singular) OR specifically two/three/four games. This category groups the singular oblique cases and the specific plural form used after "дзве", "тры", "чатыры".
Examples:
- "Правілы гэтай [гульні] былі зусім незразумелыя." (Genitive singular)
- "У гэтай [гульні] ўдзельнічаюць дзве каманды." (Locative singular)
- "Ён прысвяціў шмат часу гэтай настольнай [гульні]." (Dative singular)
- "Нам засталося згуляць яшчэ тры [гульні]." (Plural with numeral 3)
- "Каманда правяла дзве [гульні] на выездзе." (Plural with numeral 2)
## Variant C: Verb (Imperative)
- Base word: "гульнуць" (to play, to make a move, to party).
- Grammar: Imperative mood, 2nd person singular (загадны лад, 2-я асоба, адзіночны лік).
- Meaning: Play! Make a move! Party! Used as a direct command, request, or encouragement addressed to a single person ("ты").
Examples:
- "А ну, [гульні] ў гэты аўтамат яшчэ раз!"
- "Давай, [гульні] з імі ў карты, пакажы свой узровень." |
17 | душы | 800 | ду́шы / душы́ | 2 | ду́ш, душа́, душы́ць | [ду́ш] 1. Прылада для аблівання цела тонкімі вадзянымі струменьчыкамі. // Прыклад: Мыцца пад душам. // [ду́ш] 2. Гігіенічная і водалячэбная працэдура, якая заключаецца ва ўздзеянні на цела струменяў вады. // Прыклад: Прыняць душ. Гарачы душ. Халодны душ. // [душа́] 1. Паняцце, якое выражала гістарычна зменлівыя погляды на псіхіку чалавека і жывёл (у дыялектычным матэрыялізме слова «душа» ужываецца толькі як сінонім паняцця «псіхіка»). // У ідэалістычнай філасофіі — нематэрыяльная аснова жыцця чалавека, носьбіт псіхічных працэсаў. // У рэлігійных уяўленнях — бессмяротная нематэрыяльная першааснова ў чалавеку, якая адрознівае яго ад жывёл. // Прыклад: Сама старая ніяк не магла заснуць. Збунтаваў ёй усю душу гэты хлопец. // [душа́] 2. Сукупнасць характэрных рыс, уласцівых асобе; чалавек з тымі ці іншымі ўласцівасцямі. // Пра сардэчнага, добразычлівага чалавека. // Пачуццё, натхненне; тэмперамент. // Прыклад: Чалавек добрай душы. Сціплая душа. | • ду́шы: назоўнік, мужчынскі род, неадушаўлёны, месны склон, адзіночны лік / назоўнік, мужчынскі род, неадушаўлёны, назоўны склон, множны лік / назоўнік, мужчынскі род, неадушаўлёны, вінавальны склон, множны лік (лема: ду́ш, душа́)
• душы́: назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, родны склон, адзіночны лік / назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, давальны склон, адзіночны лік / назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, месны склон, адзіночны лік (лема: душа́, душы́ць) | ## Variant A: Noun (Plural - Soul/Person)
- Base word: "душа" (soul, psyche, inner world, person).
- Grammar: Nominative or Accusative case, plural.
- Meaning: Multiple souls, minds, or people.
- Key Triggers: Used with plural modifiers (нашы, людскія, шчырыя) OR quantities 5 and above (пяць, шмат, сотні).
- CRITICAL NEGATIVE RULE: If the sentence involves counting by 2, 3, or 4 ("дзве", "абедзве", "тры", "чатыры"), IT IS NEVER VARIANT A.
## Variant B: Noun (Singular Oblique Cases - Soul/Person, or plural with 2/3/4)
- Base word: "душа" (soul, psyche, inner world).
- Grammar: Genitive, Dative, or Locative case singular.
- Meaning: Singular soul's state, emotion, absolute absence of a person, OR specifically counting by 2, 3, 4.
- Key Triggers:
1. Emotional/State idioms: "на [душы]", "да глыбіні [душы]", "ад усёй [душы]".
2. Emptiness/absence: preceded by "ні" or "ніводнай" (e.g., "ні [душы]").
3. The 2/3/4 Rule: ANY usage involving the numbers 2, 3, or 4 ("дзве", "абедзве", "тры", "чатыры"). Even if there are plural adjectives between the number and the word (e.g., "дзве роднасныя [душы]"), it ALWAYS belongs to Variant B.
## Variant C: Noun (Shower / Plumbing)
- Base word: "душ" (shower - device or washing procedure).
- Grammar: Locative case singular OR Nominative/Accusative case plural.
- Meaning: The context strictly involves washing, water, plumbing.
- Key Triggers: Words describing water temperature (халодны, гарачы, кантрасны, летні), verbs about bathing, or hygiene locations.
## Variant D: Verb (Imperative)
- Base word: "душыць" (to strangle, choke, suppress).
- Grammar: Imperative mood, 2nd person singular.
- Meaning: Direct command or request ("ты").
- Key Triggers: Action verbs used as commands (Choke! Suppress!).
CRITICAL DISAMBIGUATION LOGIC (Apply sequentially):
1. COMMAND CHECK: Is it a direct action/command ("Do this!")? -> Variant D.
2. SHOWER CHECK: Is it modified by water-related adjectives like "кантрасным", "халодным"? -> Variant C.
3. THE 2,3,4 OVERRIDE: Look at the text. Are the numbers "дзве", "абедзве", "тры", or "чатыры" used to count the highlighted word? If YES -> Output B. (IGNORE any plural adjectives like "гэтыя" or "роднасныя" standing between them).
4. EMPTINESS CHECK: Is it immediately preceded by "ні" or "ніводнай" (meaning "nobody")? -> Variant B.
5. PLURAL CHECK: Are there numbers 5+ or plural adjectives (and NO 2,3,4 present)? -> Variant A.
6. EMOTION CHECK: Is it a prepositional emotional state ("на душы")? -> Variant B. |
18 | магу | 908 | ма́гу / магу́ | 2 | ма́г, магчы́ | [ма́г] 1. Той, хто нібыта валодае тайнамі магіі; чарадзей, чараўнік. // Пра чалавека, які робіць што‑н. надта лёгка і лоўка. // Прыклад: Мы ведаем цяпер Тваё імя, Купала, Вялікіх песень маг І сэрцаў валадар. // [ма́г] 2. На Старажытным Усходзе — жрэц, які спраўляў рэлігійныя абрады і прадказваў будучае. // [магчы́] 1. Быць у стане, мець дастаткова сілы выканаць што‑н. // Мець магчымасць што‑н. зрабіць, рабіць. // Быць здольным здзейсніць што‑н. // Прыклад: Маці, маці!.. Вобраз твой пранясу я ў сваім сэрцы праз усё жыццё, пакуль буду магчы дыхаць, бачыць сонца, чуць людскія галасы. // [магчы́] 2. Мець права, абавязак. // Прыклад: [Сухадольскі:] Такім чынам, я лічу, што прапанову таварыша Гусаковіча мы не можам прыняць. | • ма́гу: назоўнік, мужчынскі род, адушаўлёны, давальны склон, адзіночны лік / назоўнік, мужчынскі род, адушаўлёны, месны склон, адзіночны лік (лема: ма́г)
• магу́: дзеяслоў, незакончанае трыванне, непераходны (лема: магчы́) | ##Variant A: Noun ("маг") - wizard, magician, sorcerer. (Example: "Вялікіх песень маг").
##Variant B: Verb ("магчы") - can, am able to do something. (Example: "Я магу гэта зрабіць"). |
19 | сілу | 916 | сі́лу / сілу́ | 2 | сі́ла, сіло́ | [сі́ла] 1. Здольнасць жывых істот напружаннем мышц рабіць фізічныя рухі, дзеянні; фізічная энергія чалавека, жывёліны. // ( сі́лы , сіл ). Фізічная магчымасць дзейнічаць, рабіць што‑н. // Фізічнае ўздзеянне, насілле. // Жыццёвая энергія, жыццяздольнасць каго‑, чаго‑н. // Прыклад: Быў.. [малодшы брат] дужы, як тур, і спадзяваўся на сваю сілу. // [сі́ла] 2. Здольнасць чалавека да духоўнай дзейнасці, да праяўлення сваіх разумовых ці душэўных уласцівасцей (волі, розуму, характару і пад.). // Сукупнасць фізічнай, духоўнай і разумовай энергіі чалавека, неабходнай для якога‑н. дзеяння, учынку і пад. // ( сі́лы , сіл ). Здольнасць, магчымасць дзейнічаць, рабіць што‑н. // Прыклад: Сіла характару. Сіла волі. // [сіло́] 1. Прыстасаванне ў выглядзе петляў для лоўлі птушак і дробных жывёлін. // Прыклад: Паслухайце толькі, да чаго дадумаўся.. [Вася]: зрабіў вялікае сіло, налавіў поўную клетку птушак. // [сіло́] 2. Тое, што пазбаўляе волі; пастка. // Прыклад: Толькі ўвосень Агата зразумела, што трапіла ў сіло, пастаўленае гэтым сваім чалавекам. | • сі́лу: назоўнік, жаночы род, неадушаўлёны, вінавальны склон, адзіночны лік (лема: сі́ла)
• сілу́: назоўнік, ніякі род, неадушаўлёны, давальны склон, адзіночны лік (лема: сіло́) | |